გაცნობიერებული სიზმრები

ყოველ ღამე ადამიანი ცნობიერების განსხვავებულ მდგომარეობაში გადადის, სადაც რეალობის ჩვეული აღქმა იცვლება. სიზმარში ვხედავთ ადგილებს, ვხვდებით ადამიანებს, განვიცდით ემოციებს და ვმონაწილეობთ მოვლენებში, რომლებიც ხშირად ისეთივე ნამდვილი გვეჩვენება, როგორიც ყოველდღიური ცხოვრება. თუმცა ეს სამყარო, ძირითადად, ჩვენი მეხსიერების, ემოციებისა და წარმოსახვის საფუძველზე იქმნება.

სიზმრის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო თვისება სწორედ ის არის, რომ ტვინს შეუძლია შექმნას მთელი სამყარო, სადაც ადამიანი მოქმედებს, გადაწყვეტილებებს იღებს და ყველაფერს რეალობად აღიქვამს, თუმცა უმეტესად ვერ ხვდება, რომ სძინავს.

გაცნობიერებული სიზმარები

ზოგჯერ ადამიანი სიზმარშივე ხვდება, რომ ყველაფერი, რასაც ხედავს, სიზმარია, მაგრამ ამის მიუხედავად არ იღვიძებს. ამ მოვლენას გაცნობიერებული სიზმარი (Lucid Dreaming) ეწოდება.

ჩვეულებრივი სიზმრისგან განსხვავებით, ამ დროს ადამიანს ესმის, რომ სძინავს, შეუძლია შეგნებულად მიიღოს გადაწყვეტილებები და ზოგჯერ სიზმრის მიმდინარეობაც შეცვალოს. მაგალითად, თავად აირჩიოს, სად წავიდეს, გამოიკვლიოს სიზმარში ნანახი გარემო ან გააკეთოს ისეთი რამ, რაც რეალურ ცხოვრებაში შეუძლებელია. თუმცა სიზმრის გაცნობიერება ყოველთვის მის კონტროლს არ ნიშნავს — ადამიანი შეიძლება ხვდებოდეს, რომ სძინავს, მაგრამ ვერ ახერხებდეს მოვლენების შეცვლას.

მეცნიერები ამ მოვლენას მეტაკოგნიციას უკავშირებენ — ადამიანის უნარს, გააცნობიეროს და დააკვირდეს საკუთარ აზრებსა და გამოცდილებას. გაცნობიერებული სიზმარი განსაკუთრებით საინტერესოა იმით, რომ ადამიანს ასეთი უნარის შენარჩუნება ძილის დროსაც შეუძლია.

რას ამბობს მეცნიერება

ძილის დროს ტვინი მუშაობას არ წყვეტს. ღამის განმავლობაში ერთმანეთს ენაცვლება ძილის სხვადასხვა ფაზა, რომელთაგან ერთ-ერთია REM (Rapid Eye Movement) — თვალების სწრაფი მოძრაობის ფაზა. ამ დროს ტვინის აქტივობა გარკვეულწილად სიფხიზლეს ჰგავს, ხშირად ვხედავთ მკაფიო და ემოციურ სიზმრებს, ხოლო სხეულის კუნთების უმეტესობა დროებით უმოქმედო ხდება.

გაცნობიერებული სიზმრები ყველაზე კარგად სწორედ REM-ფაზაშია შესწავლილი. მეცნიერებმა მათი არსებობა ექსპერიმენტულადაც დაადასტურეს: მონაწილეები სიზმარში გაცნობიერების შემდეგ თვალების წინასწარ შეთანხმებული მოძრაობებით მკვლევრებს სიგნალებს უგზავნიდნენ. ეს შესაძლებელი იყო იმიტომ, რომ REM-ფაზაში თვალის მოძრაობა შენარჩუნებულია, მაშინაც კი, როცა სხეულის კუნთების უმეტესობა უმოქმედოა.

2021 წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ კიდევ უფრო საინტერესო შედეგი აჩვენა. ზოგიერთმა მონაწილემ გაცნობიერებული სიზმრის დროს მკვლევრების კითხვები გაიგო და მათ თვალებისა და სახის კუნთების მოძრაობით უპასუხა. ამან აჩვენა, რომ ძილის დროს ადამიანს ზოგჯერ შეუძლია არა მხოლოდ გააცნობიეროს საკუთარი მდგომარეობა, არამედ გაიგოს გარედან მიღებული ინფორმაცია და მასზე შეგნებულად უპასუხოს.

ეს აღმოჩენები გვიჩვენებს, რომ ძილსა და სიფხიზლეს შორის საზღვარი ყოველთვის მკაფიო არ არის. ადამიანს შეუძლია ეძინოს და ამავე დროს გარკვეული მოქმედებები გაცნობიერებულად შეასრულოს.

როგორ მივაღწიოთ გაცნობიერებულ სიზმარს

გაცნობიერებული სიზმარი ზოგჯერ თავისთავადაც ხდება, თუმცა არსებობს მეთოდები, რომლებიც მისი მიღწევის შანსს ზრდის. მათი მთავარი მიზანია ყურადღების, მეხსიერებისა და საკუთარი თავის დაკვირვების უნარის განვითარება, რათა ადამიანმა სიზმარშიც შეძლოს იმის მიხვედრა, რომ სძინავს.

ერთ-ერთი მარტივი პრაქტიკაა სიზმრების დღიურის წარმოება. გაღვიძებისთანავე ადამიანი იწერს ყველაფერს, რაც სიზმრიდან ახსოვს — ადგილებს, ადამიანებს, მოვლენებსა და უჩვეულო დეტალებს. დროთა განმავლობაში შეიძლება შეამჩნიოს, რომ გარკვეული მოვლენები ან გარემო ხშირად მეორდება. ასეთი ნიშნების დამახსოვრება მომავალში სიზმრის ამოცნობაში დაეხმარება. დღიური განსაკუთრებით სასარგებლოა სიზმრების უკეთ დასამახსოვრებლად, თუმცა მხოლოდ მისი გამოყენებით გაცნობიერებული სიზმრების გახშირება ჯერ საკმარისად დადასტურებული არ არის.

მეორე მეთოდია რეალობის შემოწმება (Reality Testing). დღის განმავლობაში ადამიანი პერიოდულად ეკითხება საკუთარ თავს: „ახლა ხომ არ მძინავს?“ და აკვირდება გარემოს. მაგალითად, კითხულობს ტექსტს, შემდეგ მზერას აშორებს და ხელახლა კითხულობს, რათა შეამოწმოს, ხომ არ შეიცვალა ის. მთავარი მხოლოდ ამ მოქმედების გამეორება კი არა, საკუთარი მდგომარეობის გაცნობიერებაა. თუ ადამიანს ეს ჩვევა სიზმარშიც გაახსენდება, შეიძლება მიხვდეს, რომ სძინავს. თუმცა ამ მეთოდის ეფექტიანობა ცალკე აღებული ჯერ ბოლომდე დადასტურებული არ არის.

ერთ-ერთი ყველაზე კარგად შესწავლილი მეთოდია MILD (Mnemonic Induction of Lucid Dreams), რომელიც დამახსოვრებულ განზრახვას ეფუძნება. ადამიანი იხსენებს ახლახან ნანახ სიზმარს და წარმოიდგენს, როგორ მიხვდებოდა სიზმარში, რომ სძინავს. შემდეგ დაძინებისას იმეორებს აზრს: „როცა სიზმარს ვნახავ, გამახსენდება, რომ მძინავს.“ ამ გზით ის ცდილობს, სიზმარშიც გაახსენდეს წინასწარ დასახული მიზანი.

MILD-ს ხშირად აერთიანებენ მეთოდთან WBTB (Wake Back to Bed). ამ დროს ადამიანი რამდენიმე საათის ძილის შემდეგ მცირე ხნით იღვიძებს და შემდეგ ისევ იძინებს. ღამის მეორე ნახევარში REM-ფაზები, როგორც წესი, უფრო ხანგრძლივია, ამიტომ ამ დროს გაცნობიერებული სიზმრის ნახვის მეტი შანსი შეიძლება არსებობდეს. თუმცა ძილის განზრახ შეწყვეტამ შეიძლება დასვენების ხარისხი გააუარესოს, ამიტომ ასეთი პრაქტიკა სრულფასოვან ძილს არ უნდა უშლიდეს ხელს.

არსებობს კიდევ ერთი მეთოდი — WILD (Wake-Initiated Lucid Dream), რომლის მიზანია დაძინების დროს ცნობიერების შენარჩუნება. ადამიანი მოდუნებულ მდგომარეობაში აკვირდება, როგორ ეძინება, და ცდილობს არ დაკარგოს იმის გაცნობიერება, რომ სიზმარში გადადის. ამ დროს შეიძლება გაჩნდეს სხვადასხვა გამოსახულება, ხმა ან სხვა შეგრძნება, რომლებიც დაძინებას ახლავს. ეს მეთოდი შედარებით რთულია და მისი ეფექტიანობა ჯერ საკმარისად არ არის შესწავლილი.

არცერთი მეთოდი არ იძლევა გარანტიას, რომ ადამიანი სასურველ დროს აუცილებლად ნახავს გაცნობიერებულ სიზმარს. კვლევების მიხედვით, ყველაზე დამაიმედებელი შედეგები MILD-მეთოდს აქვს, თუმცა წარმატება ადამიანზე, მის ძილზე და სხვა გარემოებებზეა დამოკიდებული.